Ngày 18/8/2026, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã thông qua Nghị quyết số 04/2026/NQ-HĐTP hướng dẫn áp dụng một số quy định về cơ chế, chính sách đặc thù thuộc thẩm quyền của Tòa án khi giải quyết, xét xử các vụ việc vi phạm pháp luật về đất đai theo Nghị quyết số 29/2026/QH16 của Quốc hội. Nghị quyết được xây dựng nhằm cụ thể hóa cách thức Tòa án áp dụng các cơ chế đặc thù đối với những vi phạm pháp luật về đất đai xảy ra trước khi Luật Đất đai năm 2024 có hiệu lực. Nghị quyết có hiệu lực thi hành kể từ ngày 15/10/2026.
Theo đó, đối tượng được xem xét là các vụ việc vi phạm pháp luật về đất đai thuộc phạm vi điều chỉnh của Nghị quyết 29/2026/QH16. Trường hợp vụ việc đã được áp dụng cơ chế, chính sách đặc thù nhưng người có hành vi vi phạm vẫn bị truy cứu trách nhiệm hình sự thì Tòa án xem xét áp dụng Nghị quyết 29/2026/QH16 và Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP nếu có đủ căn cứ. Đáng lưu ý, trường hợp một người thực hiện nhiều hành vi vi phạm trong cùng vụ án thì cơ chế đặc thù chỉ được áp dụng đối với hành vi vi phạm pháp luật về đất đai đáp ứng điều kiện; các hành vi vi phạm khác vẫn được giải quyết theo quy định pháp luật tương ứng.
Thứ nhất, về miễn trách nhiệm hình sự và đình chỉ vụ án, Nghị quyết quy định tại phiên tòa, nếu Hội đồng xét xử xác định bị cáo có đủ căn cứ thuộc trường hợp được quy định tại Điều 5 và Điều 7 Nghị quyết 29/2026/QH16 thì xem xét, quyết định miễn trách nhiệm hình sự. Để xem xét đình chỉ vụ án hoặc đình chỉ vụ án đối với bị can, bị cáo, Tòa án có thể căn cứ vào các văn bản, tài liệu của Chính phủ, Bộ, ngành, cơ quan Trung ương, cấp tỉnh, Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án hoặc cơ quan có thẩm quyền khác. Các tài liệu này cần làm rõ vụ án, vụ việc là vi phạm pháp luật về đất đai nhưng không tham nhũng và xảy ra trước ngày 01/8/2024.
Một nội dung quan trọng được Nghị quyết nhấn mạnh là xác định hậu quả thiệt hại và mức độ khắc phục hậu quả. Trường hợp hành vi vi phạm gây thất thoát, lãng phí tài sản nhà nước thì phải xác định cụ thể hậu quả thiệt hại. Nếu có mâu thuẫn hoặc chưa rõ về hậu quả thiệt hại giữa các cơ quan có thẩm quyền với cơ quan tiến hành tố tụng, Tòa án căn cứ kết luận của cơ quan tiến hành tố tụng hoặc, khi cần thiết, yêu cầu định giá tài sản theo quy định pháp luật. Bên cạnh đó, Tòa án còn xem xét các tài liệu xác định dự án, công trình được thực hiện vì mục đích phát triển kinh tế – xã hội, quốc phòng, an ninh và mang lại hiệu quả kinh tế – xã hội cho địa phương, đất nước; mức độ khắc phục hậu quả cũng như tình trạng khiếu nại, tố cáo liên quan.
Thứ hai, về trường hợp chưa thể khắc phục toàn bộ hậu quả, Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP hướng dẫn cơ chế tạm đình chỉ vụ án, tạm đình chỉ vụ án đối với bị can, bị cáo hoặc hoãn phiên tòa. Tại giai đoạn chuẩn bị xét xử, nếu có đủ căn cứ theo Điều 6 Nghị quyết 29/2026/QH16, Thẩm phán chủ tọa phiên tòa có thể quyết định tạm đình chỉ. Tại phiên tòa, nếu có căn cứ xác định bị cáo, tổ chức hoặc cá nhân liên quan có thể khắc phục hậu quả trong thời gian ngắn, Hội đồng xét xử có thể hoãn phiên tòa nhưng không quá 30 ngày. Trường hợp không thể khắc phục trong thời hạn này nhưng vẫn có khả năng khắc phục về sau, Tòa án có thể xem xét tạm đình chỉ vụ án hoặc tạm đình chỉ vụ án đối với bị cáo.
Để được xem xét theo cơ chế này, người có liên quan cần cung cấp tài liệu chứng minh khả năng khắc phục hậu quả. Trường hợp chưa thể khắc phục do nguyên nhân khách quan, bị can, bị cáo hoặc tổ chức, cá nhân liên quan phải có bản giải trình, nêu rõ nguyên nhân và cung cấp tài liệu, chứng cứ chứng minh; đồng thời phải có bản cam kết khắc phục hậu quả, kèm theo phương án, lộ trình, biện pháp và thời hạn hoàn thành. Nếu trong thời gian tạm đình chỉ khắc phục được toàn bộ hậu quả thì Tòa án ra quyết định đình chỉ; ngược lại, nếu hết thời hạn mà chưa khắc phục được thì vụ án được phục hồi để tiếp tục giải quyết theo quy định của pháp luật.
Thứ ba, trường hợp chưa khắc phục được toàn bộ hậu quả nhưng đã khắc phục một phần, Tòa án có thể xem xét giảm mức hình phạt tương ứng với tỷ lệ khắc phục hậu quả, trên cơ sở hiệu quả kinh tế – xã hội đối với địa phương, đất nước và mức độ khắc phục tại thời điểm xét xử. Theo Nghị quyết, mức khắc phục đến một phần tư hậu quả thiệt hại có thể được giảm tối đa đến một phần tư mức hình phạt; khắc phục trên một phần tư đến một phần hai có thể được giảm tối đa đến một phần hai; khắc phục trên một phần hai đến ba phần tư có thể được giảm tối đa đến hai phần ba; và khắc phục trên ba phần tư nhưng chưa toàn bộ có thể được giảm tối đa đến bốn phần năm mức hình phạt. Đây là các mức giảm tối đa và việc quyết định mức giảm cụ thể vẫn phải căn cứ vào từng vụ án.
Thứ tư, đối với người đã có bản án hoặc đang chấp hành hình phạt tù, Nghị quyết cũng quy định các cơ chế như hoãn chấp hành hình phạt, tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù, miễn chấp hành hình phạt hoặc miễn phần hình phạt còn lại, giảm mức hình phạt đã tuyên trong trường hợp đáp ứng đủ điều kiện. Người đang chấp hành hình phạt tù có đủ điều kiện áp dụng cơ chế đặc thù nhưng không có tài sản, thu nhập hoặc nguồn tài chính hợp pháp khác để khắc phục hậu quả vẫn có thể được xem xét giảm thời hạn chấp hành hình phạt tù, nhưng mức giảm tối đa không quá một phần tư mức hình phạt đã tuyên. Ngược lại, nếu có khả năng, điều kiện khắc phục hậu quả nhưng không thực hiện thì không được xem xét giảm thời hạn chấp hành hình phạt tù theo cơ chế này.
Ngoài ra, người đã chấp hành xong bản án và thuộc trường hợp được quy định tại Nghị quyết 29/2026/QH16 có thể được Tòa án xem xét giảm thời hạn để xóa án tích. Mức giảm thời hạn được xác định bằng một phần hai thời hạn tương ứng với thời hạn đương nhiên được xóa án tích theo Bộ luật Hình sự. Người thuộc diện được xem xét phải gửi đơn đề nghị và tài liệu chứng minh đến Tòa án đã ra quyết định thi hành án.
Nhìn chung, Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP tạo cơ sở hướng dẫn cụ thể để Tòa án áp dụng các cơ chế đặc thù đối với các vụ việc vi phạm pháp luật về đất đai thuộc phạm vi Nghị quyết 29/2026/QH16. Đối với các vụ án, vụ việc có liên quan, việc rà soát thời điểm xảy ra hành vi, tính chất vi phạm, hậu quả thiệt hại, khả năng khắc phục và các tài liệu chứng minh liên quan sẽ có ý nghĩa quan trọng trong quá trình xem xét áp dụng cơ chế đặc thù. Đồng thời, các Tòa án nhân dân và Tòa án quân sự các cấp được yêu cầu khẩn trương rà soát các bản án có vi phạm pháp luật về đất đai nhưng không tham nhũng xảy ra trước ngày 01/8/2024 để thực hiện hiệu quả Nghị quyết 29/2026/QH16.